Wednesday, December 7, 2016

कसं बोललात ममतादिदी?

mamta protests के लिए चित्र परिणाम

गेला महिनाभर बंगालसह अन्य राज्यात धुमाकुळ घालून माघारी परतलेल्या मुख्यमंत्री ममता बानर्जी, यांचे डोके आता हळुहळू ठिकाणावर येत आहे. ८ नोव्हेंबरला पंतप्रधानांनी नोटाबंदी घोषित केल्यावर सर्वाधिक खवळलेले जे दोनचार नेते होते, त्यात ममतादिदींचा अग्रक्रम लागतो. त्यांच्यानंतर दिल्लीचे उथळ मुख्यमंत्री अरविंद केजरीवाल यांचा क्रम येतो. या दोघांनी जणू आभाळच कोसळले असल्याचा कांगावा सुरू केला होता. केजरीवाल यांच्या मुक्ताफ़ळांची सवय आता सर्वांना लागली आहे. त्यामुळे नवा आरोप कुठला इतकेच लोक बघतात. बाकी त्यांना कोणी गंभीरपणे घेत नाहीत. म्हणूनच खुद्द दिल्लीतही केजरीवाल यांना नोटाबंदीच्या विरोधात कुठले आंदोलन करता आले नाही. त्यांच्या हक्काच्या जंतरमंतर याही जागी जमू शकेल, अशी दोनचार हजाराची गर्दी जमणार नाही याची त्यांना पुरती खात्री होती, म्हणूनच पाहूणचाराला आलेल्या ममतांना घेऊन केजरीवाल कुठल्याशा मंडईत जाऊन घोषणा देऊ लागले. पण कोणीही त्यांची दादफ़िर्याद घेतली नाही. दिल्लीत विरोधक आपल्या पाठीशी खंबीरपणे उभे रहातील, अशा आशेवर तिथे थेट जाऊन धडकलेल्या ममतांना धक्का बसला. कारण राष्ट्रपती भवनाला धडक देण्याच्या त्यांच्या गर्जनेपासून केजरीवाल यांनीही पळ काढला. शिवसेनेचे खासदार त्यात सहभागी झाल्याने दिदीची अब्रु थोडी झाकली गेली. मग दिदी लालूंच्या भरवशावर पाटण्याला पोहोचल्या. तर नितीशनी त्यांच्याकडे पाठ फ़िरवली आणि दिदीच्या रागाला पारावार राहिला नाही. त्यांनी नोटाबंदीचे समर्थन करणार्‍या नितीशना गद्दार घोषित करून टाकले. मग काय, संसदेत तरी नोटाबंदीच्या विरोधात बोलणार्‍या नितीशच्या खासदारांना दिदीच्या विरोधात हत्यार उपसावेच लागले. या गडबडीत भाजपा वगळता कोणी ममताच्या सारदा-नारदा घोटाळ्यांविषयी बोलायचे टाळले होते, तो राग नितीशच्या पक्षाला आळवावा लागला.

नितीशना गद्दार ठरवणार्‍या ममता स्वत: किती शुचिर्भूत आहेत? त्यांच्याच पक्षाचे अनेक नेते चिटफ़ंडाच्या अनेक घोटाळ्यात गजाआड जाऊन पडलेले आहेत आणि ममताच्या राजकीय मोहिमांसाठी कुठला पैसा वापरला गेला, त्याची लक्तरे जगासमोर आलेली आहेत. पण त्यावर बोलले तर भाजपाला राजकीय लाभ होईल, म्हणून प्रत्येक विरोधी पक्षाने त्याविषयी बोलायचे सतत टाळलेले आहे. ही त्यांनी ममतावर केलेली कृपादृष्टी होती. पण त्यालाच आपल्या चारित्र्य पावित्र्याचे प्रमाणपत्र ठरवून दिदीने नितीशवर तोफ़ डागली आणि जनता दल युनायटेड पक्षाच्या संयमाचा अंत झाला. त्यांना भाजपाच्या सुरात सूर मिसळून ममताच्या घोटाळ्याचा उल्लेख करावा लागला. स्वत:च अनेक घोटाळे व अफ़रातफ़रीमध्ये गुंतलेल्या पक्षाच्या नेत्याने नितीशवर आरोप करण्याची गरज नाही; असे नितीश समर्थकांना ठणकावून सांगण्याची वेळ आली. थोडक्यात वेळीप्रसंगी आपल्या मदतीला येणार्‍या विरोधी पक्षांना लाथ मारून, दिदीने आपल्याच पायावर धोंडा पाडून घेतला. सगळी मुलूखगिरी करून आता दिदी माघारी बंगालमध्ये दाखल झाल्या आहेत. त्यातून काही हाती लागले नाही, तेव्हा त्यांनी बंगालमध्ये लष्कराचा सराव चालू असताना आपल्यावर राजकीय हल्ला असा आरोप करून विरोधी पक्षांना आणखीनच गोत्यात आणले. कारण तो कांगावा होता हे लौकरच सिद्ध झाले आणि आता नोटाबंदीसह अन्य विषयात ममता व त्यांचा पक्ष पुर्णत: एकाकी पडला आहे. किंबहूना ममताच्या आक्रस्ताळेपणामुळे त्यांच्यापासून अन्य पक्ष दुरावले आहेत. तेव्हा कुठे या दिदीला जाग आली आणि आपण कसे लोकाभिमुख आंदोलनकर्ते आहोत, त्याची आठवण करून देण्याची नामुष्की आली. बंगालमधील डाव्यांचे साम्राज्य उध्वस्त करताना आपण कसे टिकेचे धनी झालो आणि तरीही चिकाटीने लढलो, त्या आठवणी आता सांगण्याची गरज काय?

ज्योती बसू यांच्या कारकिर्दीत मरगळलेली कॉग्रेस झुंज देत नाही, म्हणून वेगळी चुल मांडून ममतांनी नवे नेतृत्व बंगालला दिले. हे कोणी नाकारू शकत नाही. तेव्हा कधी भाजपा तर कधी कॉग्रेसशी हातमिळवणी करीत, डाव्यांच्या विरोधातली महाआघाडी (महाज्योत) जमवण्याच्या दिदीने केलेल्या कसरती जग विसरलेले नाही. आज तो इतिहास ममताच विसरल्य़ा आहेत. किती कुबड्या घेऊन त्यांना उभे रहावे लागले आणि आपल्या पायावर ठाम उभे राहिल्यावर, त्यांनी त्याच कुबड्यांना कशा लाथा मारल्या; त्याचा विसर त्यांनाच पडला आहे. आज स्वबळवर बंगालची सत्ता हाती आल्यावर दिदीने चालवलेली मुजोरी आणि तेव्हाची झुंजार दिदी, यात मोठा फ़रक आहे. आज दिदीला सत्तेचा व बहूमताचा माज आला आहे. तेव्हा बंड होते आणि आज मस्तवालपणा आहे. किंबहूना तेव्हा तसाच माज डाव्यांना आला होता आणि तोच माज उतरवण्यासाठी बंगाली मतदाराने ममताला साथ दिलेली होती. म्हणूनच तो संघर्ष वा सिंगुरचा लढा वगैरे गोष्टी सांगण्याची गरज नाही. आज कालीचक येथे जमावाने पोलिस ठाणे जाळले वा कुठल्याही गाव गल्लीत ममताचे समर्थक गुंड धिंगाणा घालतात, तेव्हा पोलिस मान खाली घालून निष्क्रीय रहातात. तेव्हा लोकांना डाव्यांच्याच सत्ते़ची आठवण होऊ लागली आहे. कारण यापेक्षा डाव्यांचा कारभार वेगळा नव्हता. आज आपल्या विरोधात कोणी बोलले वा मतभिन्नता दाखवली, मग ममता जसा त्याला गद्दार ठरवतात, तशीच काहीशी स्थिती डाव्यांच्याही जमान्यात होती. त्याची पुनरावृत्ती बघण्यासाठी लोकांनी ममताला भरभरून मते दिलेली नव्हती. तर अशा मुजोरीला संपवण्यासाठीच लोक ममताच्या मागे आलेले होते. आज तसेच मुठभर लोक भाजपाच्या मागे बंगालमध्ये उभे राहू लागले आहेत. सिंगूरची आठवण देताना ममता, तीच गोष्ट विसरल्या आहेत. टिका आरोप आपल्या अंगवळणी पडलेत हे ममता कोणाला सांगत आहेत?

तसे असेल तर टिका व आरोपांचा दांडगा अनुभव आज देशातील एकाच नेत्याच्या गाठीशी आहे. ममतांनी जो विरोध व टिकेचा भडीमार बघितला नाही, तितका अनुभव तब्बल बारा वर्षे सोसून नरेंद्र मोदी पंतप्रधान पदापर्यंत पोहोचले आहेत. ममतांना आपल्या इवल्या राज्यात होणारी टिका किंवा क्वचित होणारी राष्ट्रीय माध्यमातील टिका असह्य झाली आहे. पण मोदींनी देशव्यापी कुठल्याही माध्यमातून सातत्याने होणारी बदनामी व अपप्रचार; निर्वेधपणे बारा वर्षे सोसलेला आहे. त्याला कुठलेही प्रत्युत्तरही देण्यासाठी मोदी पुढे आले नाहीत, की त्यांनी टिकाकारांवर तोंडसुख घेण्याची आगळीक केली नाही. विरोधकांना मनसोक्त टिका करायची मोकळीक देऊन त्याचाच वापर मोदींनी राजकारणातली मोठी झेप घेण्यासाठी केला. त्यांनी आरोपाची सफ़ाई कधी दिली नाही, तर कृतीतून देशभरच्या जनतेला आपल्या पाठीशी उभे करण्याचा मार्ग चोखाळून आरोप खोटे पाडले. आरोपकर्त्यांची विश्वासार्हताच त्यातून संपवून टाकली. देशाच्या तमाम शक्तीशाली प्रचारयंत्रणा व माध्यमे अहोरात्र ज्याला संपवायला राबल्या, त्यांच्यावर मात करून जो पंतप्रधान झाला, त्याला बदनाम करायला मैदानात येताना ममतांनी कोणता विचार केला होता? तेव्हा त्यांना बदनामी व आरोपांनी कुणाला राजकीय जीवनातून उठवता येत नाही; हे कसे उमजले नाही? जर दहा वर्षात नुसते आरोप ममतांना संपवू शकले नसतील, तर दहा दिवस नोटाबंदीवर काहूर माजवून आपण नरेंद्र मोदींना आव्हान देऊ शकतो, असे ममतांना कुठल्या आधारावर वाटलेले आहे? अशा वक्तव्यातून त्यांनी आपली सफ़ाई देण्यापेक्षाही आपल्याच बेताल मुर्खपणाची साक्ष दिलेली नाही काय? ज्या गोष्टी राजकारणातून त्यांना संपवू शकल्या नाहीत, त्याच गोष्टी मोदींना संपवण्यास उपयोगी ठरतील, असे ममताच समजून बसल्या. हा त्यांचा शहाणपणा आहे की तद्दन मुर्खपणा आहे?

तामिळनाडू पोरका झाला?

ops sasikala के लिए चित्र परिणाम

जयललिता यांच्या निधनाने तामिळनाडूच्या राजकारणात मोठी पोकळी निर्माण केलेली आहे. अर्थात ही आलंकारीक भाषा नाही, तर वस्तुस्थिती आहे. कारण नेहमीच अशा कुणा मोठ्या व्यक्तीच्या निधनानंतर असे शब्द योजले जातात. पण तमिळनाडूच्या राजकारणाची विद्यमान स्थिती तशी नाजूक आहे. नव्वदीत पोहोचलेले एम. करूनानिधी येत्या वर्षी आपल्या पहिल्या मुख्यमंत्रीपदाची पन्नाशी साजरी करतील आणि त्यांच्यानंतर मुळच्या द्रमुक पक्षात आता कोणी तितका प्रभावी नेता शिल्ल्क राहिलेला नाही. नंतरच्या पिढीतला कोणी नेता त्यांनीच उभा राहू दिलेला नाही. कारण मध्यंतरीच्या पन्नास वर्षात त्यांनी द्रमुक ही घराण्याचीच मालमत्ता करून टाकली. परिणामी त्यांच्या तीन बायका आणि त्यांच्या मुलांमध्ये ह्या पक्षावर प्रभूत्व मिळवण्यासाठी सातत्याने दोन दशके संघर्ष पेटलेला आहे. त्यामुळे मुळच्या द्रमुकची पुर्ण विल्हेवाट लागलेली आहे. तर त्यापासून बाजूला होऊन स्वतंत्र पक्ष झालेल्या अण्णा द्रमुकचे विसर्जन संस्थापक एमजीआर यांच्याच निधनानंतर होऊ शकले असते. पण त्यांची पडद्यावरील नायिका व राजकीय वारस म्हणून पुढे सरसावलेल्या जयललितांनी; त्या पक्षाला नव्याने संजिवनी देत उभे केलेले होते. मात्र त्यांनीही आपल्या पक्षात कुठले पुढल्या पिढीचे नवे नेतृत्व उभे राहू दिले नाही. सहाजिकच त्यांच्यामागे अण्णाद्रमुकही पोरका पक्ष झालेला आहे. आता त्यातले अनेक हक्कदार व वारस पक्षाचे लचके तोडायला व सत्तेचे घास घ्यायला मोकाट होतील. अशा स्थितीचा लाभ अर्थातच विरोधकांना मिळत असतो. पण तामिळनाडूत कुठलाही राज्यव्यापी विरोधी पक्ष अस्तित्वात नाही. क्षीण होत चाललेला द्रमुक आणि अम्माच्या प्रतिमेवर भक्ती करणार्‍या मतदाराच्या कृपेने चाललेला अण्णाद्रमुक, यांच्यात तामिळनाडूचे राजकारण विभागले गेले होते. आता दोघांकडे कोणी खमक्या नेता उरलेला नाही.

करूणानिधी यांनी घरातील कलह संपवताना स्टालीन या पुत्राला आपला वारस नेमलेले आहे. पण त्याला पक्ष संघटनेवर हुकूमत प्रस्थापित करणे जमले असले, तरी जनमानसावर आपली छाप पाडणे शक्य झालेले नाही. त्याच्याखेरीज पक्षातल्या अन्य कुणा नेत्याला स्वयंभूपणे पक्षाला पुढे घेऊन जाण्याची महत्वाकांक्षाही नाही. त्यामुळे स्टालीन काय करणार, यावर द्रमुकचे भवितव्य अवलंबून आहे. जयललिता स्पर्धेत नाहीत, याचा लाभ घेण्याची कुवत अजून तरी या नेत्याला दाखवता आलेली नाही. वर्षभरापुर्वी झालेल्या निवडणूकीत एकट्याच्या बळावर लढून अम्मांनी पुन्हा सत्ता कायम राखली होती. एमजीआर यांच्यानंतर लागोपाठ दोनदा विधानसभा जिंकून दाखवण्याचा पराक्रम त्यांनी केला होता. त्यापुर्वी आलटून पालटून सत्तांतर होत राहिले. खरे तर तीच स्टालीनची कसोटी होती. त्याला अन्य पक्षांना सोबत घेऊन संयुक्त आघाडी उभी करता आली नाही, की सत्तेत बदनाम झालेल्या अम्मांना धुळ चारता आलेली नव्हती. म्हणूनच आजच्या स्थितीत त्याच्याकडून अण्णाद्रमुकला किती आव्हान मिळू शकेल, याची शंका आहे. खुद्द सत्ताधारी पक्षात बहुमत असल्याने अम्मांनीच पुर्वी नेमलेल्या वारसाकडे म्हणजे पन्नीरसेल्व्हम यांच्याकडे मुख्यमंत्री हे पद गेले आहे. पण तेच पक्षाला तारून नेतील अशी अपेक्षा करता येत नाही. आपले डोके वापरायचे नाही आणि कळसुत्री बाहुलीसारखे वागायचे; ही सेल्व्हम यांची खरी गुणवत्ता होती. सहाजिकच आज ते मुख्यमंत्रीपदी आरुढ झाले, तरी सरकार वा पक्षाला अम्माप्रमाणे यशस्वी मार्गाने घेऊन जातील, अशी अपेक्षा सध्या तरी करता येत नाही. कारण यापुर्वी दोनदा अम्मा तुरूंगात असताना त्यांचीच वर्णी मुख्यमंत्री म्हणून लागलेली होती. पण प्रत्येक निर्णयासाठी ते तुरूंगाच्या वार्‍या करून अम्माची संमती घेतच कारभार करत होते. त्या छायेतून बाहेर पडून, ते काय मजल मारतात ते बघण्याची गरज आहे.

ही झाली तामिळनाडूचे राजकारण व्यापून राहिलेल्या दोन प्रमुख द्रविडी पक्षांची कहाणी! त्याखेरीज अर्धा डझन स्थानिक पक्ष व संघटना आहेत. त्यांनीही आपले नशिब आजमावलेले आहे. पण राज्यव्यापी अस्तित्व असलेला कुठलाही पक्ष त्यात नाही. अर्धशतकापुर्वी प्रथमच सत्ता गमावलेल्या कॉग्रेसने एमजीआरच्या मृत्यूनंतर त्या राज्यात स्वबळावर उभे रहाण्याचा शेवटचा प्रयत्न केला होता. त्यानंतर दोनपैकी एका द्रविडी पक्षाच्या कुबड्या घेण्यापलिकडे कॉग्रेसची मजल गेलेली नाही. तसा कोणीही कर्तबगार लोकप्रिय नेताही कॉग्रेस तिथे उभा करू शकलेली नाही. अलिकडल्या काळात चिदंबरम, मणिशंकर अय्यर वा जयंती नटराजन हे नामवंत तामिळी कॉग्रेसनेते आपण ऐकलेले आहेत. पण तेही दिल्लीच्या कृपेने नेता म्हणून मिरवले. त्यांनी स्वबळावर आमदार नगरसेवक म्हणूनही निवडून येण्याची क्षमता कधी दाखवलेली नाही. थोडक्यात कॉग्रेसचे अस्तित्व असले तरी हिशोबात घेण्यासारखे काहीही नाही. भाजपा हा दुसरा राष्ट्रीय पक्ष तिथे पाय रोवून उभा रहाण्यासाठी दिर्घकाळ धडपडतो आहे. पण त्याचीही अवस्था कॉग्रेसपेक्षा भिन्न नाही. कोणीही नाव घेण्यासारखा भाजपा नेता तामिळनाडूत नाही. हे सर्व बारकाईने बघितले, तर आजच्या क्षणाला त्या मोठ्या राज्यात कोणीही राज्यव्यापी छाप असलेला नेता नाही. तसा एकमेव नेता करूणानिधी असला, तरी गलितगात्र अवस्थेत राज्याचा भार सोसण्याची क्षमताही गमावून बसलेला आहे. अशा अनेक अर्थाने अम्माच्या निधनाने तामिळनाडूच्या राजकीय जीवनात मोठी भयानक पोकळी निर्माण झालेली आहे. ती भरून काढायची तर रजनीकांत याच्यासारख्या भव्यदिव्य व्यक्तीमत्वाचीच गरज आहे. कारण तामिळनाडू हा तशा प्रेषिताच्या कृपेनेच चालतो, ही काहीशी तिथली मानसिकता आहे. त्यावर तिथला समाज विश्वास ठेवून मतदान करीत असतो.

रामस्वामी पेरीयार व अण्णादुराई यांच्यासारख्या बुद्धीप्रामाण्यवादी नेत्यांच्या मुशीतून निर्माण झालेल्या द्रविडी चळवळीची ही खरी शोकांतिका आहे. त्याला अर्थातच तेच नेते जबाबदारही आहेत. अण्णादुराई यांनी चित्रपटाचे प्रभावी माध्यम ओळखून त्याचा पक्षाचा विस्तार व प्रसार यासाठी वापर केलेला होता. त्यासाठी उत्तम पटकथा लिहून लोकांच्या माथी रॉबिनहुड अशा पद्धतीचे पात्र मारले. त्यात प्रामुख्याने भूमिका करणार्‍या रामचंद्रन यांना म्हणूनच राज्याची सत्ता बळकावणे सोपे झाले आणि त्यांच्याही मागे जयललितांना त्यांची गादी चालवता आली. पडद्यावरची अफ़ाट प्रतिमा ही तामिळनाडूच्या राजकारणातील व सार्वजनिक मानसावर जादू करणारी गोष्ट आहे. १९९६ सालात जयललिता अशाच कळसावर असताना, त्यांना करुणानिधी व कॉग्रेसचा फ़ुटीर गट हरवू शकला. त्यालाही तेच कारण होते. जयललितांच्या मनमानीमुळे संतापलेल्या रजनीकांत या सुपरस्टारने अम्माच्या विरोधात आवाज उठवला होता. तो अम्माला पराभूत करायला कारणीभूत झाला होता. पण तेवढ्या प्रसंगानंतर रजनीकांत कधी राजकारणात डोकावला नाही. त्याला त्यात ओढण्याचा अनेक नेते व पक्षांनी प्रयत्नही करून झाला आहे. पण राजकीय बाबतीत कुठलीही भूमिका वा नुसता संकेतही करण्यापासून रजनीकांत दुर राहिलेला आहे. याक्षणी त्याने राजकारणात उडी घेतली तर त्याला आवरणे, दोन्ही द्रविडी पक्षांना अशक्य आहे. पण रजनी तसे काही करण्याची सध्या तरी शक्यता नाही. मग तामिळी राजकारणाच्या पडद्यावर लोकांनी बघायचे काय? हा यक्षप्रश्न बनून जातो. कारण जनमानसावर असे मोठे गारूड असलेला दुसरा कोणी नेता वा अभिनेता सध्या तरी तामिळनाडूत नाही. अर्थात नजिक कुठल्या निवडणूका नसल्याने तशी वेळ लगेच येणार नाही. पण अंतर्गत सत्तेच्या साठमारीने अण्णाद्रमुकला पछाडले, तर तामिळनाडू राजकारणात पोरकाच होऊन जाईल ना?

नव्या नेतृत्वाची अपेक्षा

sambhaji brigade के लिए चित्र परिणाम

आजवर समाजिक वा अस्मितेची जपणूक करणारी संघटना असलेल्या संभाजी ब्रिगेडने आता राजकारणात पडायचा निर्णय घेतला आहे. नुसते राजकारण आणि निवडणूकीचे राजकारण यात मोठा फ़रक आहे. नक्षलवादी किंवा अन्य स्वयंसेवी संस्थांचे मुखवटे लावून जगणार्‍याही काही राजकीय संघटना आहेत. त्यांची समाजसेवा दिखावू आणि राजकीय अजेंडा प्रमुख असतो. त्या निवडणूकीच्या आखाड्यात उतरत नाहीत, म्हणून त्यांना सामाजिक वा स्वयंसेवी संघटना म्हटले जाते. पण प्रत्यक्षात अशा बहुतेक संघटना कुणाचे तरी आश्रित म्हणून वा उपशाखा म्हणून कार्यरत असतात. आजवर तसाच काहीसा आरोप संभाजी ब्रिगेडवर होत राहिला आहे. राष्ट्रवादी कॉग्रेसची छुपी फ़ळी, असेच त्यांच्याकडे बघितले जात होते. पण आता त्यांनी नावानिशी निवडणूकीच्या आखाड्यात उडी घ्यायचे ठरवले असल्याने, त्यांच्याकडे कोणी संशयाने बघू शकणार नाही. पण म्हणूनच या नव्या पक्षासमोर मोठे आव्हान उभे आहे. त्यांना आजवरच्या अपेशी पक्षांच्या पंगतीत जाऊन बसायचे आहे, की दिर्घकालीन राजकारण करायचे आहे, त्याचा आतापासून विचार करावा लागेल. कारण अन्य कुठल्या पक्षातून वा संस्कारातून आलेले तयार नेते, त्यात समाविष्ट झाल्यास ब्रिगेडला निवडणूक राजकारणात भवितव्य नसेल. मग तिला आघाडी व सत्ता यांच्या तालावर नाचावे लागेल. दुसरा मार्ग खडतर आहे, पण दिर्घकालीन राजकारणाचा आहे. ज्यामध्ये ब्रिगेडला आपले नवे भविष्यकालीन नेतृत्व उदयास आणावे लागेल. ज्यांना झटपट यश हवे आहे, अशा लोकांची सध्या कमतरता नाही. ते आपल्या साधनसामग्रीनिशी ब्रिगेडमध्ये दाखल होऊ शकतात. पण मग त्यांच्याच मागे फ़रफ़टावे लागेल. उलट नवे नेतृत्व उभे केल्यास यशाला थोडा काळ जाईल, पण महाराष्ट्राला नव्या पिढीचे नेतृत्व देणारा पक्ष उदयास येऊ शकेल.

ज्यांच्यापाशी कुठले राजकीय तत्वज्ञान वा कार्यक्रम नव्हता म्हणून हेटाळणी झाली; त्या शिवसेनेने पन्नास वर्षे पुर्ण केली आहेत आणि वैचारिक टेंभा मिरवणारे तेव्हाचे पक्ष कधीच लयास गेलेले आहेत. याचे एकमेव कारण त्या पक्षांनी नेतृत्व विकासाचा प्रयास केला नाही. बाजरात तयार मालासारखे उपलब्ध असलेले नेतृत्व उधार घेऊन पक्ष चालविले. उलट शिवसेनेने पहिल्यापासून नव्या नेतृत्वाला संधी देत नव्या पिढीचे नेतृत्व उभे केले. खुद्द बाळासाहेबही राजकारणातल्या कुठल्या संघटनेत वा पक्षात नव्हते. मनोहर जोशी, नवलकर इत्यादी सर्वच नेते राजकारणाबद्दल अनभिज्ञ होते. पण क्रमाक्रमाने सेनेचे नवे नेतृत्व उभे रहात गेले आणि पुढल्या कालखंडात सेनेतलेच अनेक तरूण नेते प्रस्थापित पक्षात जाऊन आपला प्रभाव पाडू शकलेले आहेत. ब्रिगेडला तो मार्ग उपलब्ध आहे. किंवा आधी फ़सलेल्या शिवराज्य पक्षाच्या वाट्याला आलेला अनुभव गाठीशी आहे. आपापल्या व्यक्तीगत महत्वाकांक्षेसाठी पक्षात वा संघटनेत येणारे नेतृत्व, गुणसंपन्न अनेकजण असू शकतात. पण असे लोक तुमच्या भूमिकेसाठी संघटनेत आलेले नसतात. त्यांच्या महत्वाकांक्षेला पुरक साधन म्हणून पक्षात येत असतात. त्यांच्यामुळे संघटना प्रबळ होण्यापेक्षा त्यांचेच नेतृत्व प्रबळ होऊ शकते आणि पुढेमागे त्यांनी बाजूला व्हायचे ठरवले, तर संघटनेची हानी होत असते. म्हणूनच नव्या पिढीचे नेतृत्व उभे करण्यात दिर्घकालीन राजकारणाची किल्ली लपलेली आहे. आणखी एक गोष्ट अशी, की नव्या पिढीचे नेतृत्व उभे रहाताना नव्या कल्पनाही राजकारणात आणल्या जातात. शिवसेना नव्या घोषणा आणि गल्लीबोळात संघटनेची शाखा स्थापण्याची कल्पना घेऊन आली. अलिकडल्या काळात आम आदमी पक्षाकडेही तसेच बघता येईल. त्यांनीही जवळपास नव्याच नेतृत्वाला संधी देत राजकारणाचे नवे पायंडे घालण्याचा पर्याय पुढे आणला आहे.

लोकपाल आंदोलन व अण्णा हजारेंच्या छायेतून बाहेर पडून, केजरीवाल हे नवे नेतृत्व उदयास आलेले आहे. त्यांचे विचार भूमिका हा मतभेदाचा विषय असू शकतो. पण त्यांनी अगदी नव्या गोष्टी भारतीय राजकारणात आणल्या आणि त्याला अगदी नवखे तरूण नेतृत्व कारण झालेले आहे. आजकाल राजकारणात पक्षासाठी एक आकर्षक चेहरा आवश्यक असतो. केजरीवाल हा आरंभी चेहरा होता असेही नाही. पण राजकारणात उतरायचे ठरवल्यानंतर त्यांच्या गोतावळ्याने केजरीवाल हा निर्विवाद नेता असल्याची साक्ष दिलेली आहे. त्यात आडवे येणार्‍यांना बाजूला करून आम आदमी पक्ष पुढे सरसावला आहे. संभाजी ब्रिगेडपाशी अजून तरी तसा कोणी चेहरा नाही. जो चेहरा मतदार व सर्वसामान्य जनतेला भुरळ घालू शकेल. ही निवडणूकीतली गरज असते. याक्षणी तरी कोणी एक प्रमुख वा एकमेव नेता ब्रिगेडला समोर करता आलेला नाही. याचा अर्थ असा कोणीही त्या संघटनेत उपलब्ध नाही, असेही मानण्याची गरज नाही. तसा चेहरा हळुहळू आकाराला येत असतो. लोकांकडून स्विकारला जात असतो. त्याच्यामध्ये मतदाराला भुरळ घालण्याची किमया असावी लागते आणि निदान जगासमोर तोच संघटनेचा निर्णायक नेता दिसणारे पक्षाचे वर्तन असावे लागते. ब्रिगेडला त्याही दिशेने प्रयास करावा लागणार आहे. तशी तयारी असेल तर निदान प्रारंभिक यश मिळून जात असते. सेनेतून बाजूला झाल्यावर आपला वेगळा पक्ष काढणार्‍या राज ठाकरे यांना लोकांनी दिलेला प्रतिसाद त्याचेच फ़लित होता. नंतरचे अपयशही त्याचेच कारण होते. पण एक निर्विवाद नेता आणि पुर्णपणे नव्या पिढीचे नेतृत्व; हीच नव्या पक्षाच्या भवितव्याची किल्ली असते. ब्रिगेडने त्य दिशेने कोणती तयारी केली आहे, ते लौकरच दिसेल. नुसता पक्ष नोंदवला वा अनेक जागी उमेदवार उभे केल्याने राजकीय पक्ष उभारला जात नसतो.

विविध आंदोलने, मेळावे किंवा कार्यक्रम यातून ब्रिगेडने आपली छाप समाजाच्या मोठा लोकसंख्येवर पाडलेली आहे. पण संघटनेच्या खात्यात कुठले राजकीय फ़ळ पडले, त्याची गणना करता येत नाही. प्रामुख्याने मराठा मोर्चाला मिळालेल्या प्रतिसादामुळे ही संघटना निवडणूकीच्या आखाड्यात उतरण्यास प्रवृत झालेली असू शकते. त्यात अनेक पक्षांचे आरंभशूर दाखल होऊ शकतात. किंबहूना मुद्दाम पाठवलेही जाऊ शकतात. अशा हस्तकांना पुढे करून मोक्याच्या क्षणी त्यांनी दगाफ़टका करण्याचेही डाव राजकारणात खेळले जात असतात. सध्या ज्या पक्षांच्या गोटात मंदीची लाट आलेली आहे, तिथल्या अनेकांना तात्पुरता आश्रय हवाच आहे. त्यांचाही ओढा ब्रिगेडकडे असू शकतो. त्यांच्यापासून सावध असावे लागेल. अन्यथा मुसाफ़िरखाना अशी संघटनेची अवस्था होऊ शकते. तात्काळ यश मिळवण्याच्या मोहात न पडता दिर्घकालीन राजकारणाचा पाया नजिकच्या निवडणूकात घालून; आपली छाप हा नवा पक्ष किती पाडू शकेल, त्यावर त्याचे भवितव्य अवलंबून असेल. आज मूठभरच लोक ब्रिगेडकडे अपेक्षेने बघत असतील. पण त्यांना पक्के आपले मतदार अनुयायी बनवणे आणि नवनव्या समाजघटकांना आकर्षित करून भविष्याची बेगमी करणे; अशारितीने पक्षाला आपला विस्तार वाढवावा लागत असतो. तिथे मग आम आदमी पक्षाला विधानसभेत मिळालेले यश आणि लोकसभेत बसलेला दणका, लक्षात घेण्यासारखा आहे. थोडे यश मोठ्या यशाच्या मोहात पाडणारे असते. पण त्याच्या मागे फ़रफ़टले तर भरकटत जाण्याचाही धोका असतो. म्हणूनच महत्वाकांक्षा पक्षाची असावी. त्यात व्यक्तीगत महत्वाकांक्षा बाळगणार्‍यांना शिरजोर न होऊ देण्याला महत्व असते. आपल्यासोबत पक्षाला यशाकडे घेऊन जाणार्‍यांचा गोतावळा उभा रहाण्यावर कुठल्याही पक्षाच्या भवितव्याचा पाया घातला जात असतो. जो नव्या पिढीच्या नेतृत्वातून घातला जात असतो.

अतिशहाणा त्याचा बैल रिकामा

army deployed kolkata के लिए चित्र परिणाम

एखादा गुन्हेगार मोठा हुशार व धुर्त असला, तर तो कुठलाही पुरावा मागे ठेवत नाही. मग त्याला शोधणे व पकडणे पोलिसांना खुप अवघड होऊन जाते. अशावेळी पोलिस एक सापळा लावतात. ते मुद्दाम त्या अज्ञात संशयिताला गाफ़ील करण्याची खेळी खेळतात. कुणा भलत्याच व्यक्तीला पकडून कोठडीत डांबतात किंवा पुरावेही मिळाल्याचा दावा करतात. यातून त्या खर्‍या गुन्हेगाराचा आत्मविश्वास वाढवला जातो आणि गुन्हा पचला म्हणून तो बिनधास्त समोर येऊन उभा रहातो. कधीकधी तर हा गुन्हेगार स्वत:च पुरावेही हजर करत असतो. कारण पोलिस मुर्ख आहेत हा आत्मविश्वास त्याला खुळे धाडस करायला भाग पाडतो. माणूस जितका गाफ़ील व बेताल होतो, तितक्या तो अधिक गंभीर चुका करत जातो. ममता बानर्जींच्या बाबतीत नेमके तसेच काही घडले आहे. नोटाबंदीच्या निर्णयानंतर त्या चवताळून मैदानात आल्या. त्यांनी अतिशय आक्रमकरित्या मोदींच्या निर्णयाला आव्हान दिले आणि बंगाल नव्हेतर दिल्ली व अन्य राज्यात जाऊन गदारोळ सुरू केला. त्यांच्या आक्रमक भूमिकेने अन्य विरोधी पक्षांनाही थक्क करून सोडलेले होते. पण वरकरणी तरी विरोधक त्यांच्याशी सहमत असल्याचे दाखवत होते. यातून मार्ग काढताना नरेंद्र मोदी यांनी आक्रमक होऊन प्रतिहल्ला करण्याने काही साधणार नव्हते. म्हणूनच त्यांनी शांत बसून ममतांना अधिक आक्रस्ताळेपणा करण्याची मुभा दिलेली होती. आपल्याला ठार मारले तरी माघार घेणार नाही. अटक केली तरी बेहत्तर; अशी चमत्कारीक भाषा ममता बोलत सुटल्या होत्या. त्यातून त्यांचा तोल ढळल्याचे दिसून येत होते. मग त्यांना अधिक चुका करायला भाग पाडणे आवश्यक होते आणि ममता कोलकात्यात लष्कर आणल्याचा कांगावा करून बसल्या. त्यांच्यावर हास्यास्पद होण्याचा प्रसंग आला. यातली गोम लक्षात घेण्यासारखी आहे.

आपण खोटे बोलून कांगावा करीत आहोत, हे ममतालाही ठाऊक होते. पण बाकीचे पक्ष त्याविषयी पुर्णपणे अनभिज्ञ होते. कोलकाता वा बंगालमध्ये मोजक्या जागी लष्कराचे जवान कशासाठी तैनात करण्यात आले? ते वहानांची तपासणी कशाला करीत आहेत, तेही कुणाला फ़ारसे माहित नव्हते. म्हणूनच ममतांनी मोदी सरकारवर बालंट आणले आणि आपल्याला सत्तेवरून हटवण्यासाठीच बंगालच्या अनेक भागात सैनिक तैनात केल्याचा कांगावा त्यांनी केला. मोदी सरकार वा संरक्षण खातेही तात्काळ त्याविषयी खुलासा करून विषय संपवू शकले असते. पण पुर्ण एक दिवस त्याविषयी गदारोळ होऊ दिला गेला आणि संसदेतही गोंधळ घालू दिला गेला. त्यावर चर्चाही करू देण्यात आली. ममतांच्या समर्थनाला अन्य पक्षाच्या नेत्यांना संसदेत बोलू देण्यात आले. विविध माध्यमात गदारोळही होऊ देण्यात आला. पण त्यातला खुलासा जाणिवपुर्वक उशिरा करण्यात आला. जो खुलासा ममतासह तिच्या समर्थक पक्षांना पुर्णत: तोंडघशी पाडणारा होता. कारण ज्या जवानांना तैनात करण्यात आले ते सैनिक असले तरी ते कुठल्याही सैनिकी कारवाईसाठी तिथे तैनात करण्यात आलेले नव्हते. फ़ार कशाला, त्यांच्यापाशी साध्या बंदुकाही नव्हत्या. मग लष्करी कारवाई तरी ते कशी करू शकणार होते? बंदुकाही हाती नसलेले हे जवान बंगालच्या विविध भागात नेमके काय करत होते? पत्रकारांनी वा राजकारण्यांनीही त्याविषयी कुठली माहिती मिळवण्याचा अजिबात प्रयत्न केला नाही. बंगाल सरकारला विचारल्याशिवायच सैनिक तैनात केले, म्हणजे राज्य सरकारच्या कामात हस्तक्षेप झाल्याचा निष्कर्ष काढून कल्लोळ सुरू झाला. मोदी सरकारने तो कल्लोळ होऊ दिला. त्यातून विरोधक कसे विनाकारण गदारोळ गोंधळ घालत आहेत, ते पुराव्यानिशी सिद्ध करण्याची संधी त्यातून सरकारला मिळणार होती ना?

कुठल्याही युद्धजन्य वा आपत्तीजनक स्थितीत लष्कराला पाचारण करण्यात आले, तर लष्कराकडे असलेली वहाने पुरेशी नसतात. तातडीची गरज म्हणून सेनेला खाजगी वहाने ताब्यात घ्यावी लागत असतात. अशी वहाने कुठल्या परिसरात किती प्रमाणात आहेत, याची माहिती हाताशी सज्ज असावी लागते. ती माहिती गरजेच्या प्रसंगी स्थानिक प्रशासन वा सरकारकडे मागता येत नाही. इतकी सवडही नसते. म्हणून प्रतिवर्षी ठराविक जागी लष्कराचे जवान टोलनाके वा वर्दळीच्या जागी अड्डा टाकून, येजा करणार्‍या वहानांची गणती करतात. त्यांची क्षमता व संख्या यांची आकडेवारी जमा करतात. हे गेली दोन दशके नियमितपणे देशातल्या प्रत्येक राज्यात होत असते. अगदी बंगालमध्येही गेली पंधरा वर्षे हा प्रयोग चालू आहे. ममता बानर्जी मुख्यमंत्री झाल्यानंतरही अखंड चालू आहे. मात्र त्याविषयी राज्य सरकारकडे कुठली परवानगी मागितली जात नाही. तर स्थानिक प्रशासनाला पुर्वकल्पना देऊन त्यांच्याच सहकार्याने अशी गणती होत असते. याहीवेळी तशी पुर्वकल्पना कोलकाता व बंगालच्या अन्य जिल्ह्यातील प्रशासनांना दिलेली होती व त्यांचेही सहकार्य घेण्यात आलेले होते. नोटाबंदीशी वा ममतांनी त्या निर्णयाला राजकीय विरोध करण्याशी या लष्करी गणतीचा काहीही संबंध नव्हता. पण बेताल झालेल्या ममतांनी त्यालाच बंगालमध्ये लष्कर आणल्याचे ठरवून गळा काढला. मग मोदीच्या विरोधात बेफ़ाम झालेल्या विरोधी पक्षांनी संसदेतही ममतांची पाठराखण केली. दरम्यान गुरूवारी हा आरोप केल्यानंतर ममतांनी मंत्रालयातच धरणे धरून तिथून बाहेर पडायला नकार दिला. सेना हटवल्याशिवाय उठणार नाही, अशी तंबीही मोदी सरकारला देऊन टाकली. पण त्याविषयी मोदी सरकारने कुठला खुलासा दिला नाही, किंवा सेनादलाचे जवानही आपले काम थांबवून मागे झाले नाहीत.

सेनादल प्रमुख वा संरक्षणमंत्री मनोहर पर्रीकर यांनी ममतांच्या कुठल्याही धमक्या वा इशार्‍यांना दाद दिली नाही. फ़क्त पुर्वेच्या विभागिय सेनाधिकार्‍यांनी स्पष्टपणे सांगून टाकले, की आमचे काम चालू राहील व आम्ही इथून हलणार नाही. तर संसदेत सरकारने चर्चा होऊ दिली आणि ममताच्या खुळेपणाचे व कांगाव्याचे वस्त्रहरण करून टाकले. एकूणच तो विरोध व गदारोळ हास्यास्पद होऊन गेला. कारण ही लष्करी काम चुकीचे असेल, तर गतवर्षीही ममतांनी त्याला आक्षेप घ्यायला हवा होता. पण तेव्हा त्यांनी तसे काही केले नव्हते आणि आज चालला होता, तो निव्वळ कांगावा होता. पण असे करताना आपली सगळी प्रतिष्ठा ममता पणाला लावून बसल्या पण त्यांनाच लज्जास्पद माघार घ्यावी लागली. कारण सेनादलाने काम थांबवून जवान माघारी नेण्यास साफ़ नकार दिला आणि धरणे सोडण्याखेरीज ममता बानर्जींना कुठलाही पर्याय उरला नव्हता. त्या जवानांच्या अंगावर पोलिस घालून ममता पिटाळून लावू शकत नव्हत्या, की त्यांच्या विरोधात कोर्टातही दाद मागू शकत नव्हत्या. कारण सर्वकाही कायदे व नियमानुसारच चालू होते. ममता वा अन्य कुठल्या राज्यातील मुख्यमंत्र्यांना, राजकारण्यांना त्याची कल्पना नसावी. कारण हे विषय राज्यकर्त्यांपर्यंत येतच नाहीत. ते जिल्हा प्रशासनाच्याच पातळीवर हाताळले जात असतात. प्रत्यक्षात ममताचे ते अज्ञान होते आणि त्याचे राजकीय भांडवल करण्याचा उतावळेपणा त्यांच्याकडून झालेला होता. तो झाल्यावर मोदींनी माहिती घेतली असणार आणि कुठेही गडबड नाही हे लक्षात आल्यावर; त्यांनी ममतांना व त्यांच्याच माध्यमातून अन्य विरोधकांना मुद्दाम कांगावा करू दिला, संसदेत गोंधळ घालू दिला. कारण जितका कल्लोळ अधिक ,तितके विरोधक हास्यास्पद ठरण्याची खात्री अधिक होती. आपल्या खोटेपणाला चव्हाट्यावर आणायला ममतांसह विरोधकांनीच मोदींना मदत केली ना? अतिशहाणा त्याचा बैल रिकामा यालाच म्हणतात ना?

Tuesday, December 6, 2016

राष्ट्रभावना आणि राष्ट्रगीत

Image result for national anthem in paris

प्रत्येक चित्रपटगृहात आणि प्रत्येक चित्रपटाच्या खेळाला राष्ट्रगीत वाजवणे सक्तीचे असल्याचा निर्णय देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेला आहे. त्यावरून आता वाद सुरू झाला आहे. अशा कृती वा सक्तीतून लोकसंख्येमध्ये राष्ट्रप्रेम वा राष्ट्रवाद जागवला जाऊ शकतो काय? हा प्रश्न आजचा नाही. गेली कित्येक वर्षे कुठल्या ना कुठल्या निमीत्ताने हा विषय पटलावर येत राहिला आहे. त्याच्या बाजूचे व विरोधातलेही युक्तीवाद खुप झालेले आहेत. पण एका निर्णयाने वाद सुरू झाला तरी त्याच्या इतर संदर्भाचा विचार होत नाही. ज्या न्यायालयाने असा निर्णय दिला, त्यानेच कोर्टातही राष्ट्रगीताची सक्ती व्हावी, हा आग्रह फ़ेटाळून लावण्यात आला आहे. त्याला अतिरेक मानावे लागेल, किंवा तिथपर्यंत हा विषय ताणू नये, असेही कोर्टाने म्हटलेले आहे. खरे तर असले विषय कायदा व कोर्टाच्या कक्षेत घेऊन जाण्याची गरज नसते. पण ते होतच असते, कारण कुठली तरी एक बाजू त्यासाठी आग्रही असते. ‘भला उसकी कमीज मेरी कमीजसे सफ़ेद कैसे?’ या जाहिरातीची मग आठवण होते. आपण अधिक सोवळे वा पवित्र असल्या कल्पनांनी माणसाला पछाडले, मग यासारखे आग्रह सुरू होतात आणि त्याचे विरोधकही त्याच भावनेतून कडवा विरोध करायला पुढे सरसावलेले असतात. त्यातला कोणीही पराकोटीचा देशभक्त नसतो की हमखास राष्ट्रद्रोही नसतो. आपापले अहंकार सिद्ध करण्याची ती पराकोटी असते. त्यातून असे वाद उफ़ाळतात आणि न्यायालयापर्यंत जात असतात. अलिकडे तर राष्ट्र ही ठराविक गटांची मक्तेदारी होऊ लागलेली आहे. कोणाला देशाच्या कुठल्या कोपर्‍यात बलात्कार झाला तर राष्ट्राची अब्रु गेल्यासारखे भासू लागते. पण अशीच माणसे तितक्याचा आग्रहाने देश टूकडे होण्याची भाषा बोलली गेल्यावर समर्थनालाही उभे होत असतात. यातून मग राष्ट्र म्हणजे नेमके काय, असाही प्रश्न सामान्य माणसाला पडत असतो.
सव्वाशे कोटी लोकसंख्येच्या देशात राष्ट्र म्हणजे काय, ते प्रत्येकजण ठरवू लागला किंवा दुसर्‍यावर लादू लागला, मग अराजक व्हायचेच. वास्तवात लोकसंख्येमध्ये अशी एक संयुक्त भावना जागी होते, तेच राष्ट्र असते. ती भावना अमूर्त असते आणि त्याचा देशाच्या भूगोलाशीही संबंध नसतो. उन्नीकृष्णन नावाचा एक कमांडो मुंबईत कसाब टोळीला रोखताना शहीद होतो, त्याच्याविषयी जी आपुलकीची भावना असते, ती तशीच्या तशी मुंबई पोलिसांतले तुकाराम ओंबाळे शहीद झाल्यावरही असते. त्या उन्नीकृष्णनचा पिता आपल्या पुत्राच्या हौतात्म्याने भारावून जातो, तेव्हा पुत्राचे बलिदान मराठी प्रांताच्या सुरक्षेसाठी होऊनही त्याला वाटलेला अभिमान राष्ट्र असते. ती भावना त्याच्याइतकीच मग काश्मिरात बलिदान करणार्‍या कुणा मराठी जवानाच्या कुटुंबात आढळते. ती संयुक्त भावना राष्ट्र असते. त्या जवानांनी आपले घरसंसार गाववस्ती सोडून बलिदान दिलेले असते. त्यातून ते ज्या भावनेला चालना देतात, ते राष्ट्र असते. अशा हुतात्म्यांविषयी जी आपुलकी कोट्यावधी भारतीयांच्या मनात जागते, त्याला राष्ट्रप्रेम वा राष्ट्रवाद म्हणता येईल. तो एक तिरंगा झेंडा वा त्याच्या फ़डकावण्यात उच्चारले जाणारे राष्ट्रगीत; त्या क्षणी अतिशय मोलाचे असते. कारण ते शब्द वा ती लय प्रत्येक नागरिकाला आपल्या सुरक्षेची हमी देत असते. समाजाशी जोडून घेत असते. राष्ट्रगीत कधी अमूक जागी वा अमूक वेळी म्हटल्याने त्याची महत्ता वाढत नाही वा त्यातून राष्ट्रभावना उदयास येत नाही. कसोटीच्या प्रसंगी जे बोल व सूर आठवतात, ते राष्ट्रगीत असते. एखादा क्षण असा येतो की तेवढेच शब्द बोल आठवतात. त्याची कोणी सक्ती केलेली नसते, की आग्रह धरलेला नसतो. आपोआप ते शब्द तुमच्या ओठातून बाहेर पडू लागतात आणि त्याचा सामुहिक सूर गगनाला जाऊन भिडत असतो. ते राष्ट्रगीत असते.
एक वर्षापुर्वी एके संध्याकाळी फ़्रान्सची राजधानी पॅरीस येथे घातपाती हल्ला झालेला होता. अनेक जागी एकाच वेळी स्फ़ोट होऊन कित्येकांचा बळी पडला होता. एका स्टेडियममध्ये फ़ुटबॉलचा सामना सुरू होता, तिथेही अशीच घटना घडली आणि सामना सोडून प्रेक्षकांना बाहेर पडावे लागलेले होते. कदाचित त्या घाईगर्दीत अनेक लोक चिरडूनही मारले गेले असते. पण अशावेळी आपण एक समाज व एक राष्ट्र आहोत, ही धारणाच लोकांना वाचवू शकली होती. आपण फ़्रेंच आहोत आणि आपण एका देशाचे नागरिक आहोत. आपणच आपल्या जीवावर उठून एकमेकांचा बळी घेता कामा नये, इतकी शिस्त याक्षणी दाखवली पाहिजे, हे त्यांना तिथे कोणी ओरडून सांगितले नव्हते. स्टेडियममधून बाहेर पडणार्‍या जमावातील कोणा एकाने खड्या आवाजात फ़्रान्सचे राष्ट्रगीत गायला सुरूवात केली आणि बघता बघता संपुर्ण जमावच राष्ट्रगीत गावू लागला. काही क्षणात त्या स्टेडियमला भेदून जाणारा राष्ट्रगीताचा आवाज सर्व आसमंतात दुमदुमू लागला. कुठल्याही पळापळीशिवाय हजारो लोक सुरक्षित तिथून बाहेर पडू शकले. ती कसोटीची वेळ होती आणि फ़्रेंच नागरिकांनी राष्ट्रगीत केव्हा अपरिहार्य असते व त्याची महत्ता किती असते; त्याची त्यातूनच साक्ष दिलेली आहे. पोलिस वा सरकार गडबडले असताना, ज्या शब्दांनी व सूरांनी त्या अफ़ाट जमावाला सुरक्षित होण्याची प्रेरणा दिली, त्याला राष्ट्रगीत म्हणतात. ती जागा वा ती वेळ राष्ट्रगीत गाण्याचीही नव्हती. अशा प्रसंगी राष्ट्रगीत म्हणावे, असेही त्यांना कोणी शिकवलेले नव्हते. पण त्या कसोटीच्या प्रसंगी ते शब्द राष्ट्रभावना होऊन मदतीला धावून आले. ही असते राष्ट्रगीताची महत्ता! त्यासाठी कोणी शांत स्थीर उभा नव्हता, की कोणी राष्ट्रगीताच्या सन्मानार्थ निश्चल थांबलेला नव्हता. जमाव सरकत होता आणि राष्ट्रगीत एकसुराने दुमदुमत होते.
कुठल्या कायद्याने वा आदेशाने, व्याख्येने राष्ट्रगीताची ही महत्ता कोणाला सांगितलेली नाही. कोणाला त्यासाठी सक्ती करावी लागलेली नाही. तो जनतेचा उत्स्फ़ुर्त उदगार होता. अंतर्मनातून आपोआप बाहेर पडलेला होता. त्यांना कोणी राष्ट्रप्रेमी राष्ट्रभक्त म्हणून पदव्या पदके दिली नाहीत. किंबहूना त्यानंतर त्या एकसुरात गायल्या गेलेल्या सामुहिक राष्ट्रगीताची कुठे फ़ारशी चर्चाही झालेली नव्हती. समाज, राष्ट्र या संकल्पना अशा संकटप्रसंगी आधार देत असतात. म्हणुन माणसाला राष्ट्र गरजेचे वाटत असते. त्या राष्ट्राची प्रतिके निर्माण होत असतात. प्रतिकांच्या आधारे राष्ट्र ही संकल्पना तिथल्या लोकसंख्येत रुजवली जोपासली जात असते. फ़्रान्समध्ये असे कुठले राष्टगीत नसते आणि ते जमावातल्या प्रत्येकाला ठाऊकच नसते, तर त्या आपत्तीप्रसंगी ते शब्द कोणाला आठवले नसते. ते शब्द सामुहिक होऊन दुमदुमले नसते. इतक्या अफ़ाट जमावाला एकत्रित दुसरे काही बांधून ठेवू शकले नसते, की एकसारखा विचार करून एकजीव होऊन लोक सुरक्षित बाहेर पडू शकले नसते. त्यांना धीर देण्याचे व आततायी वर्तन करण्यापासून रोखण्याचे निर्णायक काम त्यातून झाले. अशा महान शब्दरचनेला, प्रेरणेला राष्ट्रगीत म्हणतात. त्याचे भान ज्यांना नाही, अशा लोकांना आपल्या खेळातला सोंगटी म्हणून राष्ट्रगीत वापरायचे असते. ते एका गीताबद्दल वा शब्दरचनेविषयी बोलत असतात. कायद्याने त्या रचनेला राष्ट्रगीताचा दर्जा दिलेला असतो. पण असे वाद रंगतात, तेव्हा त्यातले राष्ट्र कधीच लयाला गेलेले असते आणि नुसत्या गीतासाठी हमरातुमरी सुरू झालेली असते. आज चाललेला वाद किंवा त्यातले युक्तीवाद, त्यापेक्षा वेगळे नाहीत. मग त्यातले आग्रही असोत किंवा विरोधक असोत. त्यांना राष्ट्राशी, राष्ट्रभक्तीशी वा राष्ट्रभावनेशी काडीमात्र कर्तव्य नसते. त्यांच्यापासून राष्ट्र ही संकल्पना मैलोगणती दुर असते.

संभाजी ब्रिगेडचे स्वागत

Image result for sambhaji brigade logo

गेली काही वर्षे महाराष्ट्राच्या विविध जिल्हे व शहरात आपल्या मराठा अस्मितेचा प्रभाव पाडणार्‍या संभाजी ब्रिगेड या संघटनेने आता राजकारणात प्रवेश केला आहे. तशी ही संघटना राजकारणापासून दूर नव्हती. कारण अधूनमधून तिचा संबंध विविध राजकीय नेत्यांशी व पक्षांशी जोडला जात होता. पण त्यात अंधुकता होती. शिवाय या संघटनेचे मार्गदर्शक वा संयोजक मानले जाणारे पुरूषोत्तम खेडेकर, यांच्या पत्नीच दोनतीनदा तरी भाजपच्या आमदार राहिलेल्या आहेत. त्यामुळे या संघटनेची नेमकी राजकीय भूमिका कोणती व बांधिलकी कुठल्या बाजूला, त्याचे कधी स्पष्टीकरण होऊ शकलेले नव्हते. ज्या मराठा सेवा संघाच्या माध्यमातून या संघटनेने आपला आकार धारण केला, त्याच संस्थेने यापुर्वी वेगळा धर्म स्थापन करण्याचाही प्रयास केला होता. शिवधर्म असे त्याचे नाव होते. त्यात बहुतांश मराठा बुद्धीमंतांना एकत्र आणून एक वेगळी मांडणी महाराष्ट्रात करण्याचाही प्रयास झाला होता. पण राजकीय सामाजिक आर्थिक क्षेत्रात प्रभावी असलेल्या मराठा नेतृत्वाने, त्यांची फ़ारशी डाळ शिजू दिली नाही. तर त्यांना सतत खेळवले हे नाकारण्यात अर्थ नाही. त्या आरंभीच्या उत्साहात धर्माच्या स्थापनेनंतर वेगळी राजकीय चुलही मांडण्याचा प्रयास झालेला होता. शिवराज्य पक्ष नावाचा तो प्रयास फ़ारसा मुळ धरू शकला नाही. शिवधर्मही फ़ारसा मजल मारू शकला नाही. त्यापैकॊ संभाजी ब्रिगेड वगळता बाकी प्रयासांना फ़ारसे काही करता आले नाही. पण ह्या माध्यमातून संघ वा हिंदूत्ववादाला शह देण्याचे काही राजकारण होत असल्याची शंका व्यक्त होत राहिली. आपल्या आक्रमक मराठा अस्मितेमुळे आणि त्याला असलेल्या ब्राह्मणविरोधी झालरीमुळे, ब्रिगेड गाजत राहिली. तरीही कुठला राजकीय ठसा कुठल्याही क्षेत्रात उमटू शकला नाही. त्यातच जे पारंपारिक कॉग्रेसी मराठा नेतृत्व होते, तेही विस्कळीत झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर हा पक्ष उदयास येतो आहे.

अर्थात तो पक्ष अकस्मात पुढे आला वा स्थापन झाला, असे मानण्यात अर्थ नाही. विद्यमान काळात त्याची दोन कारणे संभवतात. पहिले कारण मध्यंतरीच्या कालखंडात राज्यभर उठलेले मराठा क्रांती मोर्चाचे वादळ आहे. मराठा अस्मितेला इतका प्रतिसाद स्वातंत्र्योत्तर काळात कधी मिळाला नाही. कित्येक नेत्यांनी आपापल्या मराठा संघटनांच्या माध्यमातून केलेल्या कुठल्याही प्रयासांना मराठा समाजाकडून इतका प्रतिसाद मिळालेला नव्हता. सर्व मराठा संघटना एकत्र येऊन मराठा आरक्षणाची मागणी करण्याचे सोहळे झाले; त्यालाही असा उत्स्फ़ुर्त पाठींबा मराठा समाजातून मिळू शकला नव्हता. पण कोपर्डी येथील मराठा मुलीवरच्या बलात्कारानंतर कुठल्याही मराठा संघटनांनी वा नेत्यांनी आवाज उठवला नसताना; प्रतिक्रीया म्हणून हे क्रांती मोर्चे निघू लागले. त्यामुळे अशा भावनात्मक व अस्मितेच्या विषयावर मराठा समाज एकजूट होऊ शकतो; याचा साक्षात्कार घडून आला. पण कुठल्याही जुन्या वा प्रस्थापित मराठा नेत्यांना वा संघटनांना त्यात नेतृत्व नाकारण्यात आलेले होते. आता ते वादळ हळुहळू मावळले आहे. त्यामुळेच मराठा क्रांती मोर्चाचे पुढे काय, असाही प्रश्न होताच. त्याचा लाभ उठवण्याचा संभाजी ब्रिगेड वा मराठा सेवा संघाने विचार केला असू शकतो. त्यात गैर काहीच नाही. लोकपाल चळवळीचा लाभ उठवून केजरीवाल व त्यांच्या सहकार्‍यांनी राजकारणात आपले बस्तान बसवलेले आहे. त्याप्रमाणेच ब्रिगेडही मराठा मोर्चाचा लाभ उठवू बघत असेल, तर त्यांना चुकीचे म्हणायचे कारण नाही. प्रत्येक पक्ष व राजकीय संघटना अशाच कुठल्या तरी वादळातूनच उदयास आलेल्या आहेत. मग तशी संधी ब्रिगेडला नाकारण्याचे काही कारण नाही. बहूधा त्या मुळच्या सामाजिक संघटनेला मोर्चातूनच स्फ़ुर्ति मिळालेली असावी. पण राजकीय पक्ष आणि संघटना यात मूलभूत फ़रक असतो, हे विसरून चालणार नाही.

मराठा मोर्चाचा जातीय वा सामाजिक अस्मिता म्हणून प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. पण कुठलाही राजकीय मराठा नेता, आपले पुरोगामी मुखवटे उतरवून त्या जमावाचे नेतृत्व करायला पुढे सरसावला नाही. त्यामुळेच अन्य जाती समुदायाप्रमाणे अस्मितेचे नेतृत्व करण्याच्या बाबतीत राजकीय पोकळी दिसून आलेली होती. शिवाय कॉग्रेस राष्ट्रवादी हे मराठ्याचे छुपे राजकीय नेतृत्व सध्या बिखरून गेलेले आहे. त्यामुळेही पोकळी निर्माण झालेली आहे. त्यातूनही ब्रिगेडला पुढाकार घेण्याची कल्पना सुचलेली असू शकते. पण समाजकारण व राजकारण यातला फ़रक नाकारून निवडणूकीच्या आखाड्यात उतरता येत नसते. उघडपणे जाती वा धर्माचे राजकारण करता येत नाही. आणि करता आले तरी त्यातून राजकीय यश मिळणे दुरापास्त असते. कारण मतदारसंघ विविध समाजघटकांमध्ये विखुरलेला असतो. त्यातला मोठा समाजघटक एकजीव होऊन मतदान करू शकला, तरच संख्याबळावर मात करता येत असते. पण सहसा मोठा समाजघटक एकजीव होऊन मतदान करत नाही, ही त्यातली त्रुटी आहे. शिवाय मराठा समाजाने आजवर सतत सर्वसमावेशक सामंजस्य दाखवलेले आहे. नेत्यांनी कितीही राजकीय आवेश आणला, तरी समाजाने कधीही जातीय अस्मिता डोळ्यापुढे ठेवून मतदान केल्याचे आढळून आलेले नाही. आपल्या पंखाखाली वा सोबत अन्य लहानसहान समाजांना घेऊन जाण्याचा, मोठेपणा मराठ्यांनी दाखवला आहे. प्रचलित राजकारणातले प्रवाह ओळखून काळानुसार मराठा समाज वाटचाल करत राहिला आहे. तसे नसते तर महाराष्ट्र इतक्या प्रगतीपथावर जाऊ शकला नसता. ही स्थिती लक्षात घेतली, तर मराठा अस्मितेवर वा जातीय बळावर मराठ्यांचा पक्ष उभा करणे, हे ब्रिगेडसाठी मोठे आव्हान असेल. कारण मराठा समाज नुसता मोठेपणाचा आव आणणारा नाही, तो मनाचा मोठेपणाही दाखवणाराही आहे ना?

थोडक्यात मराठ्यांना प्राधान्य, पण विविध लहानमोठ्या समाजांना सोबत घेऊन जाण्याला कितपत प्राधान्य दिले जाते; त्यावर या नव्या पक्षाचे भवितव्य अवलंबून असेल. आजवरची ब्रिगेडची भूमिका कडवी आणि हिंदूत्वाला झुगारणारी राहिली आहे. पण आज हिंदू समाजातील हिंदूत्वाच्या अस्मितेची पताकाच मुळात उच्चभ्रू म्हणून मराठ्यांच्या खांद्यावर आलेली आहे. कारण मोठ्या संख्येने मराठाच मध्यमवर्ग म्हणून विकसित झाला असून, राज्यात भाजपा वा शिवसेनेला खेडोपाडी मिळालेले यश त्याचा पुरावा आहे. मराठा मोर्चा नंतरही नगरपालिका मतदानात त्याच दोन पक्षांना मिळालेला प्रतिसाद हिंदूत्वाला झुगारणारा नाही, तर प्रतिसाद देणारा आहे. याचेही भान ब्रिगेडला ठेवावे लागेल. थोडक्यात भाजपाने कॉग्रेसी प्रभावाखालून मराठा समाज आपल्याकडे आकर्षित करताना घेतलेल्या भूमिकेत ब्रिगेडला यावे लागेल. त्यासाठी कुठली वैचारिक मांडणी या नव्या पक्षाने केलेली आहे? ती बघावी लागेल. प्रामुख्याने मराठा मोर्चाचे वादळ सुरू झाल्यापासून ‘फ़ुले शाहू आंबेडकरांचा महाराष्ट्र’ ही भाषा कुठल्या कुठे अस्तंगत होऊन गेलेली आहे. मोर्चामध्ये भगवे ध्वज सर्वत्र झळकत व फ़डकत होते. त्याकडे बघता ब्रिगेडला हिंदूत्वाला झुगारून आपला राजकीय पवित्रा पुढे रेटता येणार नाही. त्याविषयी या पक्षाचे ओणते आकलन आहे, ते बघावे लागेल. कारण राजकीय पक्षाला नुसती नोंदणी वा संघटना करून भागत नाही. त्याला आपला हक्काचा मतदार जमवावा लागतो आणि त्याला चुचकारताना अनेक तडजोडी कराव्या लागत असतात. त्या बाबतीत काय सज्जता केलेली आहे? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरे या नव्या पक्षाला द्यावी लागणार आहेत आणि शोधावीही लागणार आहेत. आवेशाचा गणवेश उतरून मतदाराला झुलवावे लागणार आहे. कारण इथे मतांची शक्ती काम करते. त्या आखाड्यात उडी घेणार्‍या या नव्या पक्षाला शुभेच्छा व स्वागत!

एकाकी राजकन्या

Image result for jayalalitha

सगळे ऐश्वर्य पायाशी लोळण घेत असताना एकाकी पडलेली राजकन्या, आपल्याला केवळ मनोरंजक कथा कादंबर्‍यातच भेटत असते. पण वास्तवात असे काही असू शकेल, यावर आपला सह्सा विश्वास बसत नाही. अन्यथा अशी एक कथा आपण तामिळनाडूच्या मुख्यमंत्री जयललितामध्ये सहज बघू शकलो असतो. राज्यातील सर्वात शक्तीशाली महिला म्हणून ज्यांचा सतत उल्लेख गेली दोनतीन दशके होत राहिला; त्याच जयललितांना कोण जवळचा वा जीवाभावाचा होता? या प्रश्नाचे उत्तर कोणापाशी नाही. गेल्या दोडदोन महिन्यात त्यांच्या आजारपणाची बातमी देशभर गाजत होती. पण अशा हळव्या क्षणी कोणीही रक्ताचा वा जीवाभावाचा त्यांच्या जवळपास उपस्थित नव्हता. नाही म्हणायला दीपा नावाची एक भाची, आपल्या आत्याला भेटायला व तिच्या प्रकृतीची चौकशी करायला आलेली होती. पण तिलाही अपोलो रुग्णालयाच्या दारातून पोलिसांनी पिटाळून लावलेली होती. बाकी हजारो अम्मा भक्त जसे आपल्या लाडक्या नेत्याच्या आजाराविषयी माहिती घ्यायला उत्सुक होऊन रस्त्यावर ताटकळत उभे होते, त्याच घोळक्यात आत्याविषयी काही कळेल म्हणून दीपा घुटमळत होती. ही दीपा तरी कोणी अम्माची दुरची नातलग नव्हती. सख्खा भाऊ जयकुमारची मुलगी आणि तिचा जन्मही आजही अम्माचे वास्तव्य असलेल्या बंगल्यातच झालेला. पण तिलाही याअखेरच्या क्षणी अम्माच्या जवळपास फ़िरकता आले नाही. जिच्या शब्दावर तामिळनाडू डोलतो असे म्हटले जात होते, ती द्रविडी समाजाची सम्राज्ञी एकाकी होती. शुद्ध हरपल्यानंतर तिला अधिकच एकाकी व्हावे लागले. कधी तिच्या इच्छाआकांक्षा वा अपेक्षांची चर्चाच झाली नाही. राजकीय यशापयशाच्या गर्दीत ही स्वप्नाळू राजकन्या कुठल्या कुठे हरवून गेली. वास्तव जगात ती नेमकी कोण, हे तिचे तिलाही कळले नाही.

कर्नाटकात म्हैसुर जवळच्या एका गावात जन्मलेली एका ख्यातनाम वकीलाची ही गोंडस कन्या, आयुष्यात वकील व डॉक्टर होऊन नाव कमावण्याची स्वप्ने बघत होती. पण नियतीने तिला अशा झंजावातामध्ये आणुन सोडले, की अभिनय, चित्रपट आणि राजकारणाच्या साठमारीत ती कुठल्या आखाड्यात येऊन पोहोचली, ते तिचेही तिला कधी उमजले नाही. कोवळ्या वयात पित्याचे छत्र हरपले आणि दोन मुलांना घेऊन तिची विधवा आई संसाराचा गाडा ओढण्यासाठी चित्रपटाच्या जगाकडे ओढली गेली. किरकोळ भूमिका करताना कायम तिच्यासोबत कोवळी मुलगी असायची. आपल्या शालेय जीवनात प्रथम क्रमांक पटकावून उच्चशिक्षणाचे स्वप्न ती कन्या बघत होती. पण एका प्रसंगाने तिच्या आयुष्याला भलतेच वळण देऊन टाकले. एका चित्रणाच्या प्रसंगी बालकलाकार असलेली मुलगी आजारी असल्याने आली नाही. तर तिथेच बसलेल्या जयललिताला दिग्दर्शकाने कॅमेरापुढे उभी केली. तिने विनासायास केलेला अभिनय बघून सुखावलेल्या त्य दिग्दर्शकाने त्याच भूमिकेचा विस्तार करून या मुलीला गाण्यासह नाचही करायला लावले. तिथून या मुलीच्या आयुष्याला नवी दिशा मिळाली. घरची गरज व पैशाची चणचण, यामुळे त्या मोहातून बाहेर पडणे शक्य नव्हते आणि आपले खरे नाव गुंडाळून पंधराव्या वर्षी ‘जयललिता’ या नावाने ही नवी नायिका दाक्षिणात्य चित्रपटात सादर झाली. तेलगू, कन्नड व तामिळी चित्रपटातून लहनसहान भूमिका करताना जयललिता बघता बघता लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचली. पण जोवर ती आईच्या छत्रछायेखाली होती, तोवर स्वप्नाळूच राहिली. मात्र आईचे निधन झाले आणि जयललिता एकाकी होऊन गेली. चित्रपटाचा भुलभुलैया आणि जीवनातले एकाकीपण, अशा झुल्यावर झुलताना ती कुटुंब आप्तेष्ट व प्रेमाची नाती यापासून दुर दुर होत गेली. कुटुंबाशी तिच्या नात्याचे धागे तुटत गेले.

चित्रपटातला तिचा लोकप्रिय नायक एमजीआर याच्याशी जवळीक झालेली होती. पण बाकी जीवन एकाकी होते. विवाहिताच्या मैत्रीने जगण्यातली पोकळी भरून येत नाही. निराशाही भेडसावत जाते. अशाच काहीशा स्थितीतून तारूण्य पार करतानाची वर्षे जयललितांनी काढली. पण पुढल्या काळात एमजीआर यांनीच राजकारणात पाय रोवला आणि मदतीसाठी जयललितांना पक्षात अगत्याने आणले. महत्वाचे पद दिले. राज्यसभेत सदस्य म्हणून दाखल झालेल्या जयललिताचे पहिले भाषण इंदिराजींचेही लक्ष वेधून गेले होते. चित्रपटाचे जग मागे पडले होते आणि राजकारणाच्या जीवघेण्या खेळात ही राजकन्या आलेली होती. सगळे ऐश्वर्य पायाशी लोळण घेत असताना राजकारण सुरू झाले. ते जीव मेटाकुटीला आणणारे आणि माणूसकीला पारखे असलेल्या स्पर्धेचे होते. प्रेम-द्वेष शत्रू-मित्र अशा शब्दांना तिथे अर्थ नव्हता आणि त्यात टिकून रहाण्याच्या नव्या आव्हानाने या राजकन्येची निरागसता पुरती खरवडून काढली. पुरोगामीत्वाची पताका खांद्यावर घेऊन चालणार्‍या त्या द्रविडी राजकारणात तर महिलेला स्थानच नव्हते. पण एमजीआर यांच्या भक्कम पाठींब्यामुळे अण्णाद्रमुकमध्ये जयललितांना सन्मान मिळाला आणि पाय रोवून उभे रहाण्याची संधी मिळाली. मात्र आपल्या राजकीय आश्रयदात्याचा आकस्मिक मृत्यू जयललितांचा कडेलोट करणारा ठरला. स्वपक्षातून त्यांना हुसकून लावण्यात आलेले होते आणि प्रतिस्पर्धी द्रमुक पक्षाने तर थेट हल्ले करण्यापर्यंत, या राजकन्येला हैराण केलेले होते. त्यांना घाबरून पळ काढणे किंवा त्यांच्याशी दोन हात करून राजकारणावर मांड ठोकणे; इतकेच दोन पर्याय त्या राजकन्येसमोर होते. तिने दुसरा पर्याय निवडला आणि जगाला एक महिला किती कठोर व पोलादी निर्धाराने राजकीय नेतृत्व करते; त्याचा साक्षात्कार घडवण्याचा पवित्रा घेतला. जग त्या राजकन्येला नुकत्याच निवर्तलेल्या तामिळनाडूच्या अम्मा म्हणून ओळखते.

हे सगळे यश वा त्यातले चढउतार, त्याच निर्विकार चेहर्‍याने अनुभवलेल्या जयललिता, यांचे एकाकीपण त्यांना सहा दशकाहून अधिक काळ सोडून गेले नाही. आयुष्यात सामोरे आलेल्या प्रत्येक समस्या प्रश्नांना हिंमतीने तोंड देताना, या महिलेने मिळवले काय? या प्रश्नाचे उत्तर बहुधा कोणालाच कधी सापडणार नाही. कारण तिला काय मिळवायचे होते, तेच कुणाला आजवर कळलेले नाही. एका राज्याची सत्ता किंवा देशातील शक्तीमान महिला होऊन दाखवण्याची तिची महत्वाकांक्षा होती काय? पुरूषी अहंकारावरच अजून वाटचाल करणार्‍या दक्षिण भारताला, महिलेचा ‘पुरूषार्थ’ दाखवण्याची अनिवार इच्छा अम्माला इतक्या टोकाला घेऊन गेली होती काय? आपल्याच सख्ख्या भावाची कन्या व आपली भाचीही अंतिम क्षणी भेटायला ताटकळत असताना, ज्या पोलादी महिलेला काहीही करता आले नाही. तिला ह्या खडतर आयुष्यात काय मिळवायचे होते? पैसा, चैनीचे आयुष्य? अमर्याद सत्ता? लोकांवर हुकूमत गाजवण्याची लालसा? पुरूषांच्या अहंकाराला पायदळी तुडवण्याची इर्षा? कुठल्याही प्रश्नाचे उत्तर मिळत नाही. सहासात वर्षाच्या त्या बालिकेने बघितलेली कुठली स्वप्ने पुर्ण झाली? कुठली स्वप्ने पुर्ण करायची इच्छा राहून गेली? गेल्या कित्येक वर्षात कोणीही जवळचा रक्ताचा नातेसंबंधातला कोणी आसपास राहिला नव्हता. कोण कुठे आहेत, त्याचाही थांगपत्ता नव्हता. कोवळ्या वयातले ते सगळे स्वप्नाळू विश्वच पुढल्या वाटचालीत कुठल्या कुठे हरवून गेले आणि आपणच निर्माण केलेल्या नंदनवनातली ही एकाकी राजकन्या भयाण एकाकी जीवन कंठत राहिली. कोणी विश्वासातला नाही की कोणी जीवाभावाचा नाही. मनातले काही मोकळेपणाने व्यक्त करावे असा कोणी नाही; अशा जीवनाला माणसाचे जगणे म्हणता येईल काय? त्यासमोर अमर्याद ऐश्वर्य व सत्तेचे किती मोल असते? अम्मा खरी वास्तवात कोण होती? एकाकी उदासिन राजकन्या?

https://www.youtube.com/watch?v=78dkFyW-xQ4